ऑक्झॅलिक आम्ल

ऑक्सॅलिक आम्लहा एक सेंद्रिय पदार्थ आहे. त्याचे रासायनिक स्वरूप H₂C₂O₄ आहे. हा सजीवांच्या चयापचयातून तयार होणारा पदार्थ आहे. हे एक द्विघटकीय दुर्बल आम्ल आहे. हे वनस्पती, प्राणी आणि बुरशी यांच्या शरीरात मोठ्या प्रमाणावर आढळते. हे वेगवेगळ्या सजीवांमध्ये विविध कार्ये पार पाडते. त्यामुळे, ऑक्झॅलिक आम्लाला अनेकदा खनिज घटकांच्या शोषण आणि उपयोगासाठी अडथळा मानले जाते. त्याचे अनहायड्राइड कार्बन ट्रायऑक्साइड आहे.

वैशिष्ट्ये:रंगहीन मोनोक्लिनिक पत्री किंवा प्रिझमॅटिक स्फटिक किंवा पांढरी पावडर, ऑक्सिडेशनद्वारे गंधहीन ऑक्झॅलिक ॲसिड, संश्लेषणाद्वारे चवदार. १५० ~ १६० ℃ तापमानावर ऊर्ध्वपातन होते. गरम कोरड्या हवेत त्याचे विघटन होऊ शकते. १ ग्रॅम ७ मिली पाणी, २ मिली उकळते पाणी, २.५ मिली इथेनॉल, १.८ मिली उकळते इथेनॉल, १०० मिली ईथर, ५.५ मिली ग्लिसरीनमध्ये विरघळते आणि बेंझिन, क्लोरोफॉर्म व पेट्रोलियम ईथरमध्ये अविद्राव्य आहे. ०.१ मोल/लिटर द्रावणाचा pH १.३ असतो. सापेक्ष घनता (पाणी = १) १.६५३ आहे. वितळणबिंदू १८९.५ ℃.

रासायनिक गुणधर्म:ऑक्सॅलिक अॅसिड, ज्याला ग्लायकोलिक अॅसिड असेही म्हणतात, वनस्पतीजन्य पदार्थांमध्ये मोठ्या प्रमाणात आढळते. ऑक्सॅलिक अॅसिड हा एक रंगहीन स्तंभाकार स्फटिक असून, तो इथरसारख्या सेंद्रिय द्रावकांऐवजी पाण्यात विरघळतो.

ऑक्झॅलेटमध्ये तीव्र समन्वय प्रभाव असतो आणि वनस्पतीजन्य अन्नपदार्थांमध्ये तो एक प्रकारचा धातू-संलग्नक घटक (metal chelating agent) आहे. जेव्हा ऑक्झॅलिक आम्ल काही अल्कधर्मी मृदा धातूंच्या मूलद्रव्यांशी संयोग पावते, तेव्हा त्याची विद्राव्यता मोठ्या प्रमाणात कमी होते, उदाहरणार्थ कॅल्शियम ऑक्झॅलेट पाण्यात जवळजवळ अविद्राव्य असते. त्यामुळे, आवश्यक खनिजांच्या जैवउपलब्धतेवर ऑक्झॅलिक आम्लाच्या उपस्थितीचा मोठा परिणाम होतो; जेव्हा ऑक्झॅलिक आम्ल काही संक्रमण धातूंच्या मूलद्रव्यांशी संयोग पावते, तेव्हा ऑक्झॅलिक आम्लाच्या समन्वय क्रियेमुळे विद्राव्य संकुल (soluble complexes) तयार होतात आणि त्यांची विद्राव्यता मोठ्या प्रमाणात वाढते.

ऑक्सॅलिक आम्लाचे 100℃ तापमानावर ऊर्ध्वपातन सुरू झाले, 125℃ तापमानावर वेगाने ऊर्ध्वपातन झाले आणि 157℃ तापमानावर मोठ्या प्रमाणात ऊर्ध्वपातन होऊन त्याचे विघटन सुरू झाले.

अल्कलीसोबत अभिक्रिया होऊन एस्टरीकरण, एसिल हॅलोजनीकरण, अमाइड अभिक्रिया घडू शकतात. क्षपण अभिक्रिया देखील घडू शकतात आणि उष्णतेखाली डीकार्बॉक्सिलेशन अभिक्रिया घडू शकतात. निर्जल ऑक्झॅलिक आम्ल आर्द्रताशोषक असते. ऑक्झॅलिक आम्ल अनेक धातूंसोबत पाण्यात विरघळणारे संकीर्ण संयुगे तयार करते.

सामान्य ऑक्झॅलेट:१, सोडियम ऑक्झॅलेट; २, पोटॅशियम ऑक्झॅलेट; ३, कॅल्शियम ऑक्झॅलेट; ४, फेरस ऑक्झॅलेट; ५, अँटिमनी ऑक्झॅलेट; ६, अमोनियम हायड्रोजन ऑक्झॅलेट; ७, मॅग्नेशियम ऑक्झॅलेट ८, लिथियम ऑक्झॅलेट.

अर्ज:

१. कॉम्प्लेक्सिंग एजंट, मास्किंग एजंट, अवक्षेपण एजंट, रिड्यूसिंग एजंट. याचा उपयोग बेरिलियम, कॅल्शियम, क्रोमियम, सोने, मॅंगनीज, स्ट्रॉन्टियम, थोरियम आणि इतर धातूंच्या आयनांचे निर्धारण करण्यासाठी होतो. सोडियम आणि इतर मूलद्रव्यांच्या पिकोक्रिस्टल विश्लेषणासाठी. कॅल्शियम, मॅग्नेशियम, थोरियम आणि दुर्मिळ मृदा मूलद्रव्यांचा अवक्षेप तयार करण्यासाठी. पोटॅशियम परमँगनेट आणि सेरस सल्फेट द्रावणांच्या कॅलिब्रेशनसाठी मानक द्रावण म्हणून. ब्लीच. रंग सहाय्यक. बांधकाम उद्योगात बाह्य भिंतींना कोटिंग लावण्यापूर्वी कपड्यांवरील गंज काढण्यासाठी देखील याचा उपयोग केला जाऊ शकतो, कारण भिंतींचा अल्कधर्मीपणा तीव्र असल्यामुळे प्रथम ऑक्झॅलिक ऍसिड अल्कली लावावी.

२. औषधनिर्माण उद्योगात ऑरिओमायसिन, ऑक्सिटेट्रासायक्लिन, स्ट्रेप्टोमायसिन, बोर्नियोल, व्हिटॅमिन बी१२, फेनोबार्बिटल आणि इतर औषधांच्या निर्मितीमध्ये वापरले जाते. छपाई आणि रंगाई उद्योगात रंग सहाय्यक, ब्लीच, वैद्यकीय मध्यस्थ म्हणून वापरले जाते. प्लॅस्टिक उद्योगात पीव्हीसी, अमिनो प्लॅस्टिक्स, युरिया-फॉर्मल्डिहाइड प्लॅस्टिक्सच्या उत्पादनासाठी वापरले जाते.

३. फिनोलिक रेझिनच्या संश्लेषणासाठी उत्प्रेरक म्हणून वापरले जाते, उत्प्रेरकीय अभिक्रिया सौम्य असते, प्रक्रिया तुलनेने स्थिर असते आणि तिचा कालावधी सर्वाधिक असतो. ॲसिटोन ऑक्झॅलेट द्रावण इपॉक्सी रेझिनच्या क्युरिंग अभिक्रियेला उत्प्रेरित करू शकते आणि क्युरिंगचा वेळ कमी करू शकते. तसेच संश्लेषित युरिया फॉर्मल्डिहाइड रेझिन, मेलामाइन फॉर्मल्डिहाइड रेझिनचे pH नियामक म्हणूनही वापरले जाते. वाळण्याचा वेग आणि बंधन शक्ती सुधारण्यासाठी ते पॉलिव्हिनिल फॉर्मल्डिहाइडच्या पाण्यात विरघळणाऱ्या चिकट पदार्थातही मिसळले जाऊ शकते. तसेच युरिया फॉर्मल्डिहाइड रेझिन क्युरिंग एजंट, धातू आयन चिलेटिंग एजंट म्हणूनही वापरले जाते. ऑक्सिडेशनचा दर वाढवण्यासाठी आणि अभिक्रियेचा वेळ कमी करण्यासाठी KMnO4 ऑक्सिडायझरसह स्टार्च चिकट पदार्थ तयार करताना वेगवर्धक म्हणून याचा वापर केला जाऊ शकतो.

विरंजनकारक म्हणून:

ऑक्झॅलिक अॅसिडचा उपयोग प्रामुख्याने रिड्यूसिंग एजंट आणि ब्लीच म्हणून, तसेच अँटिबायोटिक्स, बोर्नियोल आणि इतर औषधांच्या उत्पादनात, आणि दुर्मिळ धातूंच्या शुद्धीकरणासाठी द्रावक, रंग कमी करणारे एजंट, टॅनिंग एजंट इत्यादींमध्ये केला जातो.

ऑक्सॅलिक अॅसिडचा उपयोग कोबाल्ट-मोलिब्डेनम-ॲल्युमिनियम उत्प्रेरकांच्या उत्पादनात, धातू आणि संगमरवराच्या स्वच्छतेत, तसेच कापड विरंजनातही केला जाऊ शकतो.

धातूंच्या पृष्ठभागाची स्वच्छता आणि प्रक्रिया, दुर्मिळ मूलद्रव्यांचे निष्कर्षण, कापड छपाई आणि रंगाई, चामड्याची प्रक्रिया, उत्प्रेरक निर्मिती इत्यादींसाठी वापरले जाते.

क्षपणकारक म्हणून:

सेंद्रिय संश्लेषण उद्योगात याचा उपयोग प्रामुख्याने हायड्रोक्विनोन, पेंटाएरिथ्रिटॉल, कोबाल्ट ऑक्झॅलेट, निकेल ऑक्झॅलेट, गॅलिक अॅसिड आणि इतर रासायनिक उत्पादनांच्या निर्मितीमध्ये केला जातो.

पीव्हीसी, अमिनो प्लॅस्टिक्स, युरिया-फॉर्मल्डिहाइड प्लॅस्टिक्स, पेंट इत्यादींच्या उत्पादनासाठी असलेला प्लॅस्टिक उद्योग.

रंग उद्योगाचा उपयोग बेस ग्रीन इत्यादींच्या उत्पादनासाठी केला जातो.

छपाई आणि रंगाई उद्योगात रंगद्रव्य, रंग सहाय्यक आणि विरंजन घटक म्हणून वापरल्या जाणाऱ्या ॲसेटिक ॲसिडला पर्याय देता येतो.

ऑरिओमायसिन, टेट्रासायक्लिन, स्ट्रेप्टोमायसिन, इफेड्रिन यांच्या उत्पादनासाठीचा औषधनिर्माण उद्योग.

याव्यतिरिक्त, ऑक्झॅलिक अॅसिडचा उपयोग विविध ऑक्झॅलेट एस्टर, ऑक्झॅलेट आणि ऑक्झॅलामाइड उत्पादनांच्या संश्लेषणात देखील केला जाऊ शकतो आणि डायइथिल ऑक्झॅलेट, सोडियम ऑक्झॅलेट, कॅल्शियम ऑक्झॅलेट आणि इतर उत्पादने सर्वाधिक उत्पादनक्षम आहेत.

साठवण पद्धत:

१. कोरड्या आणि थंड जागी हवाबंद करून ठेवा. ओलावा, पाणी आणि सूर्यप्रकाश यांपासून पूर्णपणे सुरक्षित. साठवणुकीचे तापमान ४०℃ पेक्षा जास्त नसावे.

२. ऑक्साईड आणि अल्कधर्मी पदार्थांपासून दूर ठेवा. प्लास्टिकच्या पिशव्यांचे अस्तर असलेल्या पॉलिप्रॉपिलीनच्या विणलेल्या पिशव्या वापरा, २५ किलो/पिशवी.

एकंदरीत, ऑक्झॅलिक ॲसिड हे एक बहुगुणी रसायन असून विविध उद्योगांमध्ये त्याचे अनेक उपयोग आहेत. त्याच्या गुणधर्मांमुळे ते स्वच्छता, शुद्धीकरण आणि विरंजनासाठी एक आदर्श पर्याय ठरते, तसेच वस्त्रोद्योग, बागकाम आणि धातूकाम उद्योगांमध्येही त्याचे अनेक उपयोग आहेत. तथापि, हे रसायन वापरताना सुरक्षेची खबरदारी घेणे आवश्यक आहे, कारण ते विषारी असून योग्य प्रकारे हाताळले नाही तर हानिकारक ठरू शकते.