सोडियम बायकार्बोनेटरेणूसूत्र NAHCO₃ असलेले हे एक अजैविक संयुग आहे. याची पावडर पांढरी स्फटिकासारखी असून, ती गंधहीन, खारट असते आणि पाण्यात सहज विरघळते. दमट किंवा उष्ण हवेत याचे हळूहळू विघटन होऊन कार्बन डायऑक्साइड वायू तयार होतो आणि २७०°C पर्यंतच्या तापमानात त्याचे पूर्णपणे विघटन होते. आम्लधर्मी वातावरणात याचे तीव्र विघटन होऊन कार्बन डायऑक्साइड वायू तयार होतो.
सोडियम बायकार्बोनेटचा वापर रसायनशास्त्राचे विश्लेषण, अजैविक संश्लेषण, औद्योगिक उत्पादन, कृषी आणि पशुपालन उत्पादन या संदर्भात मोठ्या प्रमाणावर केला जातो.
भौतिक गुणधर्म:सोडियम बायकार्बोनेटहा एक पांढरा स्फटिक आहे, किंवा अपारदर्शक मोनोक्लिप्लेटिव्ह स्फटिक हे किंचित स्फटिकासारखे असतात, जे गंधहीन, किंचित खारट आणि थंड असतात, आणि पाण्यात व ग्लिसरीनमध्ये सहज विरघळतात आणि इथेनॉलमध्ये अविद्राव्य असतात. पाण्यातील विद्राव्यता 7.8 ग्रॅम (18℃), 16.0 ग्रॅम (60℃) आहे, घनता 2.20 ग्रॅम/सेमी³ आहे, प्रमाण 2.208 आहे, अपवर्तनांक α: 1.465; β: 1.498; γ: 1.504 आहे, मानक एन्ट्रॉपी 24.4 जूल/(मोल · केल्विन), निर्माण उष्णता 229.3 किलोजूल/मोल, विरघळलेली उष्णता 4.33 किलोजूल/मोल, आणि उष्णता क्षमता (Cp) 20.89 जूल/(मोल·°से) (22°से) आहे.
रासायनिक गुणधर्म:
१. आम्ल आणि अल्कली
जलविघटनामुळे सोडियम बायकार्बोनेटचे जलीय द्रावण सौम्य अल्कधर्मी असते: HCO3-+H2O⇌H2CO3+OH-, 0.8% जलीय द्रावणाचे pH मूल्य 8.3 आहे.
२. आम्लासोबत अभिक्रिया करा
सोडियम बायकार्बोनेट आम्लासोबत अभिक्रिया करू शकते, जसे की सोडियम बायकार्बोनेट आणि हायड्रोक्लोराइड: NaCl+CO2 ↑+H2O.
३. अल्कलीशी प्रतिक्रिया
सोडियम बायकार्बोनेट अल्कलीसोबत अभिक्रिया करू शकते. उदाहरणार्थ, सोडियम बायकार्बोनेट आणि सोडियम हायड्रॉक्साईडची अभिक्रिया: NaHCO3+NaOH = Na2CO3+H2O; आणि कॅल्शियम हायड्रॉक्साईडच्या अभिक्रिया, जर सोडियम बायकार्बोनेटचे प्रमाण पूर्ण असेल, तर अभिक्रिया खालीलप्रमाणे होते: 2NAHCO3+CA(OH)2 = CACO3 ↓+NA2CO3+2H2O;
जर सोडियम बायकार्बोनेट कमी प्रमाणात असेल तर: NaOHCO3+CA(OH)2 = CACO3 ↓+NaOH+H2O.
४. क्षारासोबतची प्रतिक्रिया
अ. सोडियम बायकार्बोनेट ॲल्युमिनियम क्लोराईडसोबत दुहेरी जलविच्छेदन करू शकते आणि ॲल्युमिनियम हायड्रॉक्साईड, सोडियम क्षार आणि कार्बन डायऑक्साइड तयार करू शकते.
3AHCO3+AlCl3 = Al (OH) 3 ↓+3ACL+3CO2 ↑; 3AHCO3+Al (CLO3) 3 = Al (OH) 3 ↓+3AClo3+3CO2 ↑.
B. सोडियम बायकार्बोनेट काही धातूंच्या क्षारांच्या द्रावणांशी अभिक्रिया करू शकते, जसे की: 2HCO3-+Mg2+= CO2 ↑+MgCo3 ↓+H2O.
५. उष्णतेने होणारे विघटन
सोडियम बायकार्बोनेटचा स्वभाव तापमानाला स्थिर असतो आणि त्याचे सहज विघटन होते. ५०°C पेक्षा जास्त तापमानात त्याचे वेगाने विघटन होते. २७०°C तापमानाला, कार्बन डायऑक्साइड पूर्णपणे नाहीसा होतो. कोरड्या हवेत कोणताही बदल होत नाही आणि दमट हवेत त्याचे हळूहळू विघटन होते. विघटनाची अभिक्रिया समीकरण: 2NAHCO3 → NA2CO3 + CO2 ↑ + H2O.
अनुप्रयोग क्षेत्र:
१. प्रयोगशाळेतील वापर
सोडियम बायकार्बोनेटयाचा उपयोग विश्लेषणात्मक अभिकर्मक म्हणून आणि अजैविक संश्लेषणासाठीही केला जातो. याचा उपयोग सोडियम कार्बोनेट-सोडियम बायकार्बोनेट बफर द्रावण तयार करण्यासाठी केला जाऊ शकतो. थोड्या प्रमाणात आम्ल किंवा अल्कली मिसळल्यावर, ते हायड्रोजन आयनांची संहती लक्षणीय बदलांशिवाय टिकवून ठेवू शकते, ज्यामुळे प्रणालीचे pH मूल्य तुलनेने स्थिर राखले जाऊ शकते.
२. औद्योगिक वापर
सोडियम बायकार्बोनेटचा उपयोग पीएच अग्निशामक आणि फोम अग्निशामक तयार करण्यासाठी केला जाऊ शकतो, तसेच रबर उद्योगात रबर आणि स्पंज उत्पादनासाठीही याचा वापर होतो. धातूकाम उद्योगात, स्टीलच्या लगडी ओतण्यासाठी वितळणकारक म्हणून सोडियम बायकार्बोनेटचा वापर केला जाऊ शकतो. यांत्रिक उद्योगात, ओतलेल्या स्टीलच्या (सँडविच) साच्यासाठी साचा सहाय्यक म्हणून सोडियम बायकार्बोनेटचा वापर केला जाऊ शकतो. छपाई आणि रंगाई उद्योगात, डाग देणाऱ्या छपाईमध्ये रंग स्थिर करणारे कारक, आम्ल-आम्लारी बफर आणि कापड रंगवल्यानंतरची प्रक्रिया करणारे कारक म्हणून सोडियम बायकार्बोनेटचा वापर केला जाऊ शकतो; रंगाईमध्ये सोडा मिसळल्याने कापडात धागे अडकण्यापासून प्रतिबंध होतो.
३. अन्न प्रक्रिया वापर
अन्न प्रक्रियेमध्ये, सोडियम बायकार्बोनेट हा बिस्किटे आणि ब्रेड बनवण्यासाठी सर्वाधिक वापरला जाणारा एक पातळ पदार्थ आहे. त्याचा रंग पिवळसर-तपकिरी असतो. शीतपेयांमध्ये कार्बन डायऑक्साइड म्हणून याचा वापर होतो; तुरटीसोबत मिसळून अल्कधर्मी आंबवलेली पावडर बनवता येते, किंवा लिंबूवर्गीय फळांपासून सामान्य दगडी अल्कली म्हणून बनवता येते; तसेच लोणी टिकवण्यासाठीही याचा वापर होतो. भाजीपाला प्रक्रियेमध्ये फळे आणि भाज्यांना रंग देण्यासाठी याचा वापर केला जाऊ शकतो. फळे आणि भाज्या धुताना सुमारे ०.१% ते ०.२% सोडियम बायकार्बोनेट मिसळल्यास त्यांचा हिरवा रंग स्थिर राहतो. जेव्हा सोडियम बायकार्बोनेटचा वापर फळे आणि भाज्यांवर प्रक्रिया करण्यासाठी केला जातो, तेव्हा फळे आणि भाज्या शिजवून त्यांचे pH मूल्य वाढवता येते, प्रथिनांची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारते, अन्न पेशी मऊ होण्यास मदत होते आणि तुरट घटक विरघळतात. याव्यतिरिक्त, शेळीच्या दुधावरही याचा परिणाम होतो, ज्याचा वापर ०.००१% ते ०.००२% प्रमाणात केला जातो.
४. शेती आणि पशुपालन
सोडियम बायकार्बोनेटयाचा उपयोग शेतीमध्ये भिजवण्यासाठी केला जाऊ शकतो, तसेच पशुखाद्यातील लायसिनच्या कमतरतेची भरपाई करण्यासाठीही याचा वापर होतो. मांसाच्या वाढीस चालना देण्यासाठी, सोडियम बायकार्बोनेट थोड्या पाण्यात विरघळवून किंवा (योग्य प्रमाणात) केंद्रित खाद्यात मिसळून दिले जाते. यामुळे दुभत्या गायींचे दूध उत्पादनही लक्षणीयरीत्या वाढू शकते.
५. वैद्यकीय वापर
सोडियम बायकार्बोनेटचा उपयोग औषधनिर्मितीसाठी कच्चा माल म्हणून केला जाऊ शकतो, ज्याचा उपयोग पोटातील अतिरिक्त आम्ल, चयापचयजन्य आम्ल विषबाधा यावर उपचार करण्यासाठी होतो आणि युरिक ॲसिडचे खडे टाळण्यासाठी लघवी अल्कधर्मी बनवण्यासही मदत करतो. हे सल्फा औषधांमुळे होणारी मूत्रपिंडाची विषबाधा देखील कमी करू शकते, तीव्र रक्तविलयनाच्या (हेमोलिसिस) वेळी मूत्रपिंडाच्या नलिकांमध्ये हिमोग्लोबिन जमा होण्यापासून रोखते आणि पोटातील अतिरिक्त आम्लामुळे होणाऱ्या लक्षणांवर उपचार करते; शिरेवाटे दिले जाणारे इंजेक्शन हे औषध विषबाधेवरील उपचारासाठी विशिष्ट नसते. सतत डोकेदुखी, भूक न लागणे, मळमळ, उलट्या इत्यादी लक्षणे दिसतात.
साठवणूक आणि वाहतुकीसंबंधी सूचना: सोडियम बायकार्बोनेट हे एक बिनधोक उत्पादन आहे, परंतु ते आर्द्रतेपासून दूर ठेवावे. कोरड्या, हवेशीर टाकीमध्ये साठवा. आम्लासोबत (ऍसिडसोबत) मिसळू नका. प्रदूषण टाळण्यासाठी खाण्यायोग्य बेकिंग सोडा विषारी पदार्थांमध्ये मिसळू नये.
पॅकिंग: २५ किलो/बॅग
पोस्ट करण्याची वेळ: १७ मार्च २०२३